Ostatnia dekada była świadkiem jednej z najważniejszych transformacji we współczesnej historii Uzbekistanu. Odkąd Szawkat Mirzijojew objął urząd prezydenta w 2016 roku, Uzbekistan stopniowo zaczął odchodzić od zamkniętego, sterowanego przez państwo modelu gospodarczego, który dominował przez dekady.
Reformy gospodarcze i administracyjne przekształciły się w szerszy proces transformacji, który objął politykę zagraniczną, ochronę socjalną, inwestycje, handel, rolnictwo, turystykę, administrację publiczną i rolę państwa w gospodarce.
Znaczenie tych zmian jest wyraźnie widoczne w gospodarce. Od 2017 roku Uzbekistan dąży do ujednolicenia systemu kursowego, zniesienia wielu ograniczeń w transakcjach walutowych, liberalizacji cen i handlu oraz stopniowego ograniczania dominującej roli państwa w gospodarce.
Według Międzynarodowego Funduszu Walutowego reformy te doprowadziły do fundamentalnej zmiany w strukturze gospodarki i przyczyniły się do przyciągnięcia dużego napływu kapitału. W latach 2018–2023 realny wzrost PKB wynosił średnio około 5.7% rocznie, podczas gdy Bank Światowy szacuje, że w latach 2017–2025 średni roczny wzrost wyniósł około 6%. W samym 2025 roku gospodarka wzrosła o 7.7%.
Do najważniejszych przemian gospodarczych należy stopniowe otwieranie się Uzbekistanu na świat zewnętrzny, w wyniku którego kraj przeszedł od stanu względnej izolacji do coraz większej integracji z rynkami regionalnymi i globalnymi. Wzrosły inwestycje zagraniczne, międzynarodowe firmy weszły na nowe sektory, a prywatyzacja stała się ważniejszym elementem polityki gospodarczej.
W 2026 roku Uzbekistan wykonał kolejny ważny krok, przeprowadzając pierwszą dużą międzynarodową ofertę publiczną na Londyńskiej Giełdzie Papierów Wartościowych (London Stock Exchange), pozyskując ponad 690 milionów dolarów. Rząd kontynuuje sprzedaż udziałów w przedsiębiorstwach państwowych i poprawia poziom ładu korporacyjnego.
Reformy skutecznie przekształciły otoczenie, w którym działają lokalne firmy. Reformy podatkowe, deregulacja i łatwiejszy dostęp do walut obcych sprawiły, że zakładanie i prowadzenie działalności gospodarczej stało się znacznie prostsze niż dekadę temu. Bank Światowy zauważa, że po reformach podatkowych z 2018 roku około 1.4 miliona dodatkowych obywateli i firm zarejestrowało się w urzędach skarbowych.
Jednocześnie Uzbekistan zaczął znosić ograniczenia i wymogi licencyjne, które ograniczały konkurencję i rozwój sektora prywatnego.
Sektor rolniczy również doświadczył znaczącej transformacji poprzez demontaż starego systemu, w którym państwo odgrywało dominującą rolę w produkcji rolnej i uprawie bawełny. Rynki rolne zostały zliberalizowane, bezpośrednia kontrola państwa została ograniczona, a prywatne inwestycje i przetwórstwo produktów rolnych zostały pobudzone.
Jednym z najbardziej znaczących skutków społecznych tych reform jest wyeliminowanie pracy przymusowej i systematycznego wykorzystywania pracy dzieci w sektorze bawełny, co od lat negatywnie wpływa na wizerunek Uzbekistanu na arenie międzynarodowej.
Bank Światowy uważa, że wyeliminowanie pracy przymusowej i pracy dzieci jest jednym z najważniejszych osiągnięć procesu reform.
Polityka społeczna stała się również centralnym elementem rządowego programu reform. Zamiast koncentrować się wyłącznie na wzroście gospodarczym, Uzbekistan zaczął coraz częściej łączyć rozwój gospodarczy z redukcją ubóstwa, tworzeniem miejsc pracy i rozwojem systemu zabezpieczenia społecznego. Rezultaty tej polityki stały się w ostatnich latach coraz bardziej widoczne.
Według Banku Światowego krajowy wskaźnik ubóstwa spadł z 17% w 2021 r. do 14.1% w 2022 r., a następnie do 11% w 2023 r. Do 2025 r. wskaźnik ten spadł do 5.8%.
Ważnym elementem tego podejścia stała się również okolica, gdyż lokalne społeczności są coraz częściej wykorzystywane do identyfikowania rodzin w potrzebie, wspierania zatrudnienia i zapewniania pomocy społecznej.
Obecny program reform skupia się przede wszystkim na tworzeniu „sklepów wolnych od ubóstwa” i powiązaniu polityki społecznej z lokalnym rozwojem gospodarczym.
Władze postawiły sobie za cel obniżenie poziomu ubóstwa i bezrobocia do 4.5% do 2026 r.
Polityka zagraniczna Uzbekistanu przeszła znaczącą transformację na przestrzeni ostatniej dekady. Taszkent przyjął bardziej otwartą i pragmatyczną politykę zagraniczną, zwłaszcza wobec sąsiednich krajów Azji Środkowej.
Relacje z Kazachstanem, Kirgistanem, Tadżykistanem i Turkmenistanem uległy znacznej poprawie, a współpraca w zakresie handlu, transportu, energetyki i gospodarki wodnej stała się bardziej aktywna. Wzmocniło to rolę Uzbekistanu jako kluczowego czynnika napędzającego współpracę regionalną w Azji Środkowej.
Ta otwartość była również widoczna w sektorze turystycznym, gdzie Uzbekistan przestał postrzegać turystykę głównie jako sektor kultury, a zaczął uznawać ją za istotną część gospodarki narodowej. Do tej transformacji przyczyniły się liberalizacja systemu wizowego, wzrost liczby lotów, budowa hoteli, rozwój infrastruktury i promocja międzynarodowa. Według Banku Światowego, przychody z turystyki osiągnęły 1.3 miliarda dolarów w 2019 roku, ponad dwukrotnie więcej niż w 2017 roku.
Reformy przyczyniły się również do zmiany wizerunku Uzbekistanu na arenie międzynarodowej. Kraj ten nie jest już znany wyłącznie jako historyczny cel podróży kojarzony z Samarkandą, Bucharą i Chiwą, ale jest postrzegany również jako rozwijający się rynek, oferujący możliwości w zakresie produkcji, energetyki, technologii, logistyki, rolnictwa i turystyki.
Rosnący udział kraju w międzynarodowych forach inwestycyjnych i jego starania o przystąpienie do Światowej Organizacji Handlu odzwierciedlają tę samą strategię: większą integrację z gospodarką światową.
Dziesięcioletni proces reform nie powinien być jednak postrzegany jako zakończony. Niektóre z najtrudniejszych reform wciąż czekają na wdrożenie, przedsiębiorstwa państwowe wciąż zajmują ważną pozycję w gospodarce, a konkurencja w niektórych sektorach pozostaje ograniczona.
Zarówno Bank Światowy, jak i Międzynarodowy Fundusz Walutowy podkreślają potrzebę dalszego ograniczania wpływu państwa na gospodarkę, promowania konkurencji i tworzenia większej przestrzeni dla przedsiębiorstw prywatnych.
Bank Światowy szacuje, że Uzbekistan będzie musiał stworzyć około 10 milionów dodatkowych, lepiej płatnych miejsc pracy w ciągu najbliższych siedmiu do dziesięciu lat, gdyż sam wzrost gospodarczy nie zapewnił wystarczającej liczby dobrych miejsc pracy.
Z tego powodu kolejny etap reform prawdopodobnie będzie się różnić od pierwszego. Pierwszy etap koncentrował się przede wszystkim na otwarciu kraju: liberalizacji kursu walutowego, zmianie przepisów ustawowych i wykonawczych, przyciągnięciu inwestycji i poprawie relacji z krajami sąsiednimi. Kolejny etap będzie koncentrował się na zwiększeniu produktywności i konkurencyjności gospodarki. Rząd koncentruje się obecnie na rozwoju technologicznym, innowacjach, cyfryzacji, rozwoju kapitału ludzkiego, zielonym wzroście gospodarczym, reformie sektora energetycznego oraz pogłębieniu integracji Uzbekistanu z rynkami międzynarodowymi. Zaktualizowana strategia Uzbekistanu 2030 odzwierciedla tę zmianę i stawia sobie za cel awans kraju do kategorii krajów o wyższym średnim dochodzie do końca dekady.
Reformy nie są zatem jedynie zestawem odizolowanych działań gospodarczych, lecz raczej odzwierciedlają próbę przekształcenia relacji między państwem, gospodarką i społeczeństwem. W ciągu dziesięciu lat Uzbekistan przeszedł od modelu opartego na kontroli państwa i ograniczonej otwartości zewnętrznej do modelu, który kładzie większy nacisk na mechanizmy rynkowe, inwestycje prywatne, współpracę międzynarodową i ochronę socjalną.
Być może najważniejszym osiągnięciem ostatniej dekady była zmiana samego kierunku rozwoju. Uzbekistan stał się bardziej otwarty, silniej powiązany ze społecznością międzynarodową i bardziej zorientowany na rynek, a jednocześnie państwo zachowuje silną rolę w zarządzaniu procesem transformacji.
Wyzwaniem w nadchodzących latach będzie przełożenie tej otwartości na wyższą produktywność, lepiej płatne miejsca pracy, silniejsze instytucje i większy sektor prywatny. Sukces kolejnego etapu zadecyduje o tym, czy reformy ostatnich dziesięciu lat stworzą podstawę prawdziwie nowego modelu gospodarczego w Uzbekistanie do 2030 roku.
(Mirzohid Ishankulov – Pierwszy Sekretarz Ambasady Republiki Uzbekistanu w Arabii Saudyjskiej)
